Stel je voor dat de maaltijd die je elke ochtend helpt op te starten, ooit verboden was. Dat klinkt toch ongelooflijk? Van de stoompotten vol pho in Vietnam tot de versgebakken croissants in Parijs, het ontbijt voelt vandaag de dag als iets vanzelfsprekends. Het is dé maaltijd waarop we vertrouwen om de dag goed te beginnen. Maar geloof het of niet, de geschiedenis van het ontbijt is een verrassende reis vol culturele, religieuze en economische invloeden die deze hoeksteen van onze dag volledig hebben gevormd, van een verboden zonde tot een dagelijkse noodzaak.
Het ontbijt was lange tijd verboden of als zonde beschouwd, en kreeg pas later erkenning als een essentiële maaltijd, mede door de Industriële Revolutie.
Voor duizenden jaren was eten vooral een kwestie van noodzaak, een constante zoektocht naar voedsel. Onze voorouders aten samen, maar niet altijd op een vast schema, en zeker niet per se in de ochtend. Het concept van een ochtendmaaltijd zoals wij die kennen, was lange tijd zelfs controversieel, of erger nog: het werd gezien als een zonde.
Na de val van het Romeinse Rijk herinnerde de opkomende Katholieke Kerk iedereen eraan dat vraatzucht een zonde was. En dat betekende een einde aan het ontbijt. Jarenlang aten mensen weer zoals hun verre voorouders: één of twee maaltijden per dag, later op de dag. Grappig genoeg is het woord ‘ontbijt’ – het verbreken van het vasten – pas eind 15e eeuw voor het eerst op schrift te vinden.
Het was pas in de 17e eeuw dat er een kentering kwam. Denk aan de verspreiding van koffie. De kerkleiders vonden koffie aanvankelijk een ‘drank van de duivel’ vanwege de associatie met de moslimwereld. Maar Paus Clemens VII proefde in 1600 een kopje en zei: “Dit mag dan wel de drank van Satan zijn, maar het is zo lekker dat het zonde zou zijn de ongelovigen het voor zichzelf te laten houden!” Hij zegende de koffiebonen, en zo was koffie ‘officieel christelijk’. Plotseling was het ontbijt, in ieder geval in de vorm van een drankje, weer welkom in het Heilige Roomse Rijk.
De echte doorbraak kwam met de Industriële Revolutie in de 19e eeuw. Met lange, gestructureerde werkdagen van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat, was het ontbijt vaak de enige kans voor families om samen te eten en voor werknemers om de nodige voeding binnen te krijgen. Het werd de belangrijkste maaltijd van de dag. Adverteerders zoals John Harvey Kellogg speelden hier slim op in en populariseerden de slogan die we nu nog kennen: “Het ontbijt is de belangrijkste maaltijd van de dag.”
Veel iconische ontbijtproducten zoals cornflakes, falafel, eieren, koffie en pannenkoeken hebben een eeuwenoude en vaak onverwachte culturele en religieuze oorsprong.
Laten we eens kijken naar enkele van die favoriete ontbijtgerechten en hun verbazingwekkende oorsprong ontbijt. Neem bijvoorbeeld cornflakes. In 1847 creëerde James Caleb Jackson, op zoek naar alternatieve geneeswijzen, een keihard mengsel van graanmeel en zemelen genaamd ‘granula’. Hij geloofde dat dit zonden zou voorkomen. Later commercialiseerde John Harvey Kellogg dit tot de bekendere cornflakes, een gemakkelijker te eten versie, wederom gepromoot als een gezonde start die zonde moest tegengaan.
Dan hebben we falafel en ful medames. Al in 2000 v.Chr. aten Egyptische arbeiders brood, bier en rauwe ui om de dag door te komen. Later ontwikkelde de bovenklasse nieuwe gerechten specifiek voor de ochtend: kikkererwten, gestampt en gebakken tot falafel, en tuinbonen die een stoofpotje werden, bekend als ful medames. Het gekke is: 3.500 jaar later vormen deze gerechten nog steeds de basis van het Egyptische ontbijt!
Ook eieren hebben een rijke geschiedenis. Hoewel mensen al sinds mensenheugenis eieren verzamelden, was het de domesticatie van de kip, oorspronkelijk de rode junglehoen uit Thailand, die de ochtendmaaltijd voorgoed zou veranderen. In Zuid-India, zo’n 500 jaar na de domesticatie, werden eieren een vaste voedselbron en een ‘magisch geschenk van de ontbijtgoden’.
En wat dacht je van pannenkoeken? De oude Grieken aten al ’tiganites’, pannenkoekjes met honing en yoghurt. Later moedigde het christendom de consumptie van pannenkoeken zelfs aan op één dag per jaar: Vette Dinsdag, de laatste ochtend voor de vastentijd, om bederfelijke producten zoals melk en eieren op te maken. Nederland speelde ook een rol in de verspreiding van pannenkoeken naar koloniën zoals Indonesië en Curaçao.
Koffie begon zijn reis rond het jaar 800 in Ethiopië, waar een boer genaamd Kaldi merkte dat zijn geiten energiek werden van bepaalde bessen. Na een omweg via monniken die de bessen in het vuur wierpen (met een heerlijke geur als gevolg), verspreidde koffie zich via Jemen en Istanbul door de moslimwereld en uiteindelijk naar Europa.
En dan chocolade. De Azteken dronken al ‘xocolatl’, een bitter drankje van cacaobonen, maïsmeel en chili. Toen de Spanjaarden dit naar Europa brachten, werd het aangepast met suiker en warm geserveerd, en zo dik dat het met een lepel gegeten moest worden. Koning Karel V was er dol op en eiste het elke ochtend. Dit leidde tot een 200 jaar durende ruzie binnen de kerk over de vraag of chocolade wel of niet mocht worden geconsumeerd als ontbijt, omdat het nog steeds als een zonde werd gezien. Uiteindelijk werd ook dit drankje gelegaliseerd.
Religie (Katholieke Kerk, Islam) en handel (de verspreiding van koffie, thee en cacao) hadden een enorme impact op wanneer en wat mensen aten voor hun eerste maaltijd.
Zoals we zagen, was religie een drijvende kracht. De Katholieke Kerk verbood het ontbijt eeuwenlang vanwege de zonde van vraatzucht. Maar de Islam moedigde juist twee maaltijden per dag aan, een voor zonsopgang en een na het avondgebed, wat de culturele ontbijten in islamitische samenlevingen sterk beïnvloedde met gerechten zoals omeletten en labneh.
Handel speelde een minstens zo grote rol in de evolutie maaltijden. Denk aan de verspreiding van koffie vanuit Ethiopië via Jemen en het Ottomaanse Rijk naar Europa. En thee, oorspronkelijk uit Zuidwest-China, werd een dagelijkse drank in China nadat het Chinese Boeddhisme zich verspreidde en alcohol verbood. De Chinese monopolie op thee werd uiteindelijk verbroken door Britse spionage, wat leidde tot de massale teelt in India en de verspreiding ervan over het Britse Rijk. Cacao, gebruikt als munteenheid door de Azteken, vond zijn weg naar Europa dankzij de Spaanse veroveraars en werd een luxe drank voor de elite, mede dankzij de commerciële investeringen van de Jezuïeten in cacaoplantages.
De Industriële Revolutie en de kolonisatie van de wereld zorgden voor gestructureerde werkdagen en drongen wereldwijd een uniforme ontbijtcultuur op, met specifieke maaltijden voor de start van de werkdag.
De wereld in de 18e eeuw was een mozaïek van culturen, elk met hun eigen eetgewoonten, bepaald door lokale tradities, beschikbaarheid van voedsel en werktijden. Maar dit veranderde drastisch met de Industriële Revolutie en de kolonisatie van grote delen van de wereld. Fabrieken en massaproductie creëerden een gestructureerde werkdag die begon rond 8 uur ’s ochtends. Omdat mensen hun lunch vaak op het werk aten en pas laat thuiskwamen, werd het ontbijt plotseling de enige kans voor families om samen te eten en voor werknemers om substantiële voeding binnen te krijgen.
De koloniale machten brachten hun eigen ochtendtradities naar de gekoloniseerde landen. De Britten introduceerden thee en toast, en havermout verspreidde zich van Australië tot Canada. De Fransen brachten koffie, croissants en stokbrood naar landen als Vietnam en Cambodja. En de Nederlanders brachten hun pannenkoeken naar Indonesië en Caribische koloniën zoals Curaçao en Sint Maarten.
Ook lokale gerechten pasten zich aan: Indiase vada’s en dosa’s werden nu bij zonsopgang gegeten, net als Mexicaanse chilaquiles. Soms werden feestmaaltijden omgevormd tot ontbijt, zoals Russische blini’s. En in plaatsen als Vietnam ontstonden compleet nieuwe creaties zoals pho, geserveerd als ontbijt voor arbeiders buiten textielfabrieken.
Moderne reclame en marketing (denk aan Kellogg’s en Edward Bernays) hebben onze perceptie en consumptie van ontbijtproducten zoals bacon en ontbijtgranen drastisch beïnvloed en tot een commercieel succes gemaakt.
Zonder moderne marketing zouden veel van onze geliefde ontbijtproducten misschien nooit zo populair zijn geworden. Een sleutelfiguur hierin was Edward Bernays, de neef van Sigmund Freud en de ‘vader van het gebruik van psychologie om je dingen te laten kopen’.
Een klassiek voorbeeld is de promotie van bacon. Toen een bedrijf in de jaren 1920 met een overschot aan bacon zat, schakelden ze Bernays in. Hij vroeg dokters of een stevige maaltijd in de ochtend goed was voor de gezondheid. Het antwoord was ja, energie is belangrijk voor het werk. Bernays verspreidde vervolgens de boodschap: “Negen van de tien dokters bevelen bacon aan voor het ontbijt.” De verkoop explodeerde.
Na de Tweede Wereldoorlog, toen steeds meer vrouwen gingen werken, hadden ouders minder tijd om te koken. De ontbijtgranenlobby speelde hierop in door studies te laten uitvoeren over het belang van vitaminen, en elke doos te beplakken met claims over thiamine en riboflavine. Het werkte. Ook in India promootten de Britten thee onder fabrieksarbeiders om de binnenlandse consumptie te stimuleren, wat leidde tot de geboorte van de wereldberoemde masala chai.
Zelfs hotels speelden een rol met de introductie van het ‘continentaal ontbijt’ in de jaren 1890, bedoeld voor Europeanen die gewend waren aan een lichte ochtendmaaltijd. En in Azië ontstonden populaire koffieshops zoals de ‘kopitiams’ in Singapore en Maleisië, en de ‘chha chaan tengs’ in Hong Kong, die de Engelse ontbijten verbeterden met lokale twists zoals gefrituurde pindakaas-French toast. Al deze ontwikkelingen tonen aan hoe het ontbijt is gevormd door commercie en culturele uitwisseling, en hoe we vandaag de dag genieten van een ongelooflijke verscheidenheid aan ochtendmaaltijden over de hele wereld.
Veelgestelde vragen over het ontbijt
Waarom werd ontbijt in het verleden als een zonde beschouwd?
Vooral na de val van het Romeinse Rijk zag de Katholieke Kerk het consumeren van een vroege ochtendmaaltijd als een uiting van vraatzucht, wat werd beschouwd als een van de zeven hoofdzonden. Dit leidde ertoe dat het ontbijt eeuwenlang verboden of ontmoedigd werd in veel Europese samenlevingen.
Wat zijn enkele van de oudste ontbijtgerechten die we nog steeds kennen?
Enkele van de oudste gerechten die de basis vormden voor ons moderne ontbijt zijn falafel en ful medames uit het oude Egypte (ruim 3.500 jaar oud), rijst- of gerstepap uit culturen zoals China en Babylon, en vroege vormen van gezouten varkensvlees (voorloper van bacon) uit China. Ook eieren, vooral van gedomesticeerde kippen, zijn al heel lang een belangrijk ochtendvoedsel, vooral in Zuid-India.
Hoe heeft de verspreiding van dranken zoals koffie, thee en chocolade het ontbijt beïnvloed?
De verspreiding van deze dranken had een enorme impact. Koffie, oorspronkelijk uit Ethiopië, vond zijn weg via de moslimwereld naar Europa en werd uiteindelijk door de paus ‘gezegend’, waardoor het een acceptabel en populair ochtenddrankje werd. Thee, afkomstig uit China, verspreidde zich met het Boeddhisme en later door Britse kolonisatie in India. Chocolade, van de Azteken, werd door de Spanjaarden naar Europa gebracht en, na eeuwenlange religieuze debatten, ook geaccepteerd als een ochtendlekkernij. Deze dranken zorgden voor nieuwe rituelen en maakten het ontbijt aantrekkelijker.
