Stel je voor dat een drankje, behalve water, meer dan vijf miljard keer per dag wordt gedronken. Dat is thee, overal om ons heen, van de theezakjes die we thuis maken tot de elegante theeceremonies in Japan of de hartige theesoepen in de Himalaya. Maar wat als ik je vertel dat de geschiedenis van thee een reis is die duizenden jaren omspant, beginnend als gefermenteerd voedsel en uitmondend in een wereldwijd fenomeen dat religie, handel en zelfs oorlogen diepgaand heeft beïnvloed? Het is een verhaal vol verrassingen, van mythen tot spionage, en eentje die we vandaag ontrafelen.
Thee begon als gefermenteerd voedsel in de hooglanden van Yunnan en Myanmar
De plant die we nu kennen als thee, *Camellia sinensis*, vond zijn oorsprong thee niet als een drankje, maar als een bron van voedsel. We moeten daarvoor terug naar de heuvels van het huidige Sichuan en de regio Pu’er, zo’n 4.000 jaar geleden. Hier, in de hooglanden van Myanmar en Yunnan, begon thee zijn reis.
De bladeren zaten boordevol voedingsstoffen en vitamines, maar rauw waren ze bitter en taai. De doorbraak kwam toen boeren de theebladeren in bamboe begonnen te verpakken en ondergronds begroeven om te fermenteren. Dit verzachtte de smaak en verhoogde de voedingswaarde. Het is fascinerend dat deze methode, bijvoorbeeld in de vorm van thee salade (laphet), vandaag de dag nog steeds een specialiteit is in Myanmar. De bekende Chinese legende van Shennong, de god van de landbouw en medicijnen die thee zou hebben ontdekt door per ongeluk bladeren in kokend water te laten vallen, is waarschijnlijk een misverstand. Archeologische vondsten tonen aan dat het woord ’tu’ in het oude China simpelweg verwees naar elke bittere, medicinale plant die in water werd gekookt, vaak distel of cichorei. Pas veel later kreeg de theebladeren hun eigen identiteit.
De opkomst van thee als drank in China, beïnvloed door het Mahayana Boeddhisme
De echte transformatie van thee van voedsel naar drank begon pas rond de 7e eeuw, tijdens de Tang-dynastie, en werd sterk beïnvloed door het opkomende Mahayana Boeddhisme. Deze stroming, die in China wortel schoot, legde de nadruk op een veganistisch dieet en verbood alcohol – destijds een belangrijk onderdeel van sociale interactie.
In deze periode nam een weesjongen, Luyu, zijn intrek in een klooster. Ondanks zijn aanvankelijke afkeer van de thee die in de maaltijden werd verwerkt, ontdekte hij de buitengewone smaak van eenvoudig bereide thee. Hij wijdde dertig jaar van zijn leven aan het bestuderen van de theestruik en schreef de “Chaching”, de Klassieker van Thee. Dit handboek beschreef alles, van cultivatie tot bereiding. Luyu presenteerde thee als een esthetisch, pretentieloos en gemeenschappelijk drankje, het perfecte, alcoholvrije alternatief voor sociale samenkomsten. Zijn werk kreeg niet alleen aandacht van de boeddhistische gemeenschap, maar ook van de keizer. Theehuisjes schoten als paddestoelen uit de grond en de theecultuur werd een centraal onderdeel van de Chinese maatschappij, vaak via ceremonies zoals Genta.
Nederland’s cruciale rol in de introductie van thee in Europa
Hoewel de Portugezen al eerder in aanraking kwamen met thee in Macau, waren zij er niet van onder de indruk. Het duurde tot 1610 voordat Europa daadwerkelijk kennismaakte met de drank. Het was een schip van de Nederlandse theehandel dat, na een reis via Macau en Java, een lading thee afleverde in Amsterdam. Dit markeerde het allereerste moment dat thee Europa bereikte.
Gedurende de daaropvolgende vijftig jaar waren de Nederlanders en Portugezen de enige westerse handelaren die thee uit China importeerden. Ze verkochten het vaak als een curiositeit, naast Ming-dynastie keramiek. En de naam die we nu gebruiken, ’thee’, komt ook van hen. In tegenstelling tot de “cha” of “chai” die via landroutes in andere delen van Azië werd verspreid, kochten de Nederlanders hun thee aan de zuidkust van China, waar het in het Fujian-dialect als ’t’ werd uitgesproken. Het is dezelfde plant, dezelfde taal, alleen een ander accent dat bepalend was voor de naam die over de wereld verspreid zou worden.
Thee verweven met historische gebeurtenissen: opiumoorlogen en Amerikaanse Revolutie
De opmars van thee in Europa begon pas echt toen het in 1662 via Catherine van Braganza, de Portugese bruid van koning Karel II, aan het Engelse hof werd geïntroduceerd. Thee werd snel populair en de East India Company kreeg een monopolie op de thee-export naar Engelse koloniën. De vraag explodeerde, maar ook de prijzen.
Deze hoge prijzen leidden tot grootschalige theesmokkel. Om dit tegen te gaan en inkomsten te genereren, legde het Britse parlement een belasting op thee in de Amerikaanse koloniën. Dit viel echter totaal verkeerd, omdat de kolonisten geen vertegenwoordiging hadden in het Britse parlement. Het hoogtepunt was de beruchte Boston Tea Party op 16 december 1773, toen honderden kolonisten thee in de haven van Boston gooiden. Dit evenement was een belangrijke katalysator voor de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog.
Een ander duister hoofdstuk in de thee-geschiedenis zijn de Opiumoorlogen. China accepteerde alleen zilver als betaalmiddel voor thee, en Groot-Brittannië, dat na het verlies van zijn Amerikaanse koloniën in geldnood zat, begon opium uit India naar China te smokkelen in ruil voor thee. De Chinese overheid reageerde door duizenden tonnen opium te confisqueren en te vernietigen. Dit leidde tot de Eerste Opiumoorlog (1839-1842), waarin de Britten de Chinese militaire macht decimeerden. Het Verdrag van Nanjing dwong China tot handelsconcessies en droeg zelfs Hong Kong over aan de Britten.
De diversiteit van theesoorten: zwarte, groene, oolong, witte en Pu-erh
De thee die we vandaag drinken, is er in talloze variaties, en de ontwikkeling hiervan begon al in de Ming-dynastie. Het oxidatieproces speelt een cruciale rol in het creëren van deze diversiteit.
* Zwarte thee (in China bekend als *hongcha* of rode thee) is volledig geoxideerd. Dit geeft het een rijk, krachtig profiel met veel tannines. Het is de basis voor populaire dranken zoals Indiase masala chai en bubble tea.
* Oolong thee is gedeeltelijk geoxideerd, een arbeidsintensief proces van rollen, drogen en roosteren. Het resultaat zijn bladeren die tijdens het verwerkingsproces op mythische zwarte draken lijken, en het was ooit een drankje exclusief voor royalty’s.
* Groene thee wordt minimaal geoxideerd. De bladeren worden geoogst, verwelkt en direct verhit (gestoomd in Japan, in pannen gebakken in China) om verdere oxidatie te voorkomen. Dit behoudt de meeste polyfenolen en antioxidanten, en geeft het een frisse, vegetale smaak.
* Witte thee is de minst bewerkte soort. De jongste, zachtste theebladeren en ongeopende knoppen worden geplukt en op natuurlijke wijze in de zon of lucht gedroogd. Zonder stoom of bakken behouden de bladeren hun fijne witte haartjes. De meest exclusieve variant, ‘zilveren naald’, bestaat zelfs alleen uit ongeopende knoppen.
* Pu-erh thee, vernoemd naar de regio waar thee ooit begon als voedsel, is een gefermenteerde thee die soms tientallen jaren rijpt voordat hij wordt gedronken, wat hem een diepe en complexe smaak geeft.
Deze evolutie toont aan hoe thee, van een eenvoudige gefermenteerde maaltijd tot een symbool van cultuur en een aanleiding voor wereldwijde conflicten, een onuitwisbare stempel heeft gedrukt op de menselijke geschiedenis.
—
Veelgestelde vragen
1. Wat is het verschil tussen “thee” en “cha” of “chai”?
Het verschil komt voort uit de manier waarop thee oorspronkelijk naar een regio kwam. Als thee via de zee, met name door Nederlandse of Engelse handelaren, werd geïntroduceerd, is de naam vaak afgeleid van het Fujian-dialect “t”, vandaar “thee”. Kwam het echter over land via het noorden van China, de Himalaya of via landen als Japan en Korea, dan is de naam meestal afgeleid van het Mandarijnse woord “cha”, wat leidde tot “cha” of “chai”.
2. Hoe werd thee een drankje in China, in plaats van voedsel?
De transformatie van thee naar een drankje in China werd sterk beïnvloed door het Mahayana Boeddhisme, dat zich vanaf de 1e eeuw na Christus verspreidde. Deze religie verbood alcohol en promootte een veganistisch dieet. De monnik Luyu zag thee als een perfect, esthetisch en alcoholvrij alternatief voor sociale interactie en schreef hierover in zijn beroemde “Klassieker van Thee” (Chaching). Dit boek populariseerde thee als drankje in heel China.
3. Welke rol speelden de Nederlanders in de introductie van thee in Europa?
De Nederlanders speelden een cruciale rol. In 1610 brachten Nederlandse handelaren de eerste zending thee naar Amsterdam, na deze te hebben opgepikt in Macau. Gedurende de volgende halve eeuw waren zij, samen met de Portugezen, de belangrijkste Europese importeurs. Hoewel ze het product niet actief promootten als de Engelsen later zouden doen, waren het de Nederlanders die de naam ’thee’ (afgeleid van het Fujian-dialect ’t’) in Europa introduceerden, wat de basis legde voor de Engelse en uiteindelijk wereldwijde benaming.
