Stel je eens voor: een 12.000 jaar oude mysterieuze site zoals Göbeklitepe, afgebeeld op een Sumerische tablet van ‘slechts’ 3500 v.Chr. Dat zou toch alles op zijn kop zetten? Graham Hancock beweerde in 2016 precies dát. Hij publiceerde een artikel waarin hij suggereerde dat dit stukje klei het onomstotelijke bewijs was dat kennis over Göbeklitepe duizenden jaren lang was overgedragen, generatie op generatie. Een fascinerend idee, zeker. Maar is het ook waar? Laten we er eens rustig en objectief naar kijken, net zoals we met een kop koffie de feiten zouden bespreken.
Graham Hancock beweerde dat een Sumerische tablet uit 3500 v.Chr. een afbeelding van Göbeklitepe bevat, wat zou impliceren dat kennis over de 12.000 jaar oude site duizenden jaren later nog bestond.
Het verhaal begint wanneer een onderzoeker genaamd Maddin, werkzaam voor de Cuneiform Digital Library, contact opneemt met Graham Hancock. Maddin was gestuit op een Sumerische tablet die gedateerd is tussen 3500 en 3250 v.Chr. – de zogenaamde Uruk 5-periode. De claim was dat deze tablet, duizenden jaren nádat Göbeklitepe was verlaten en bedekt, een verbluffende gelijkenis vertoonde met de T-vormige zuilen en de cirkelvormige structuren van de prehistorische site.
Als dit waar zou zijn, zou het een heleboel van onze ideeën over oude beschavingen en de overdracht van kennis veranderen. Hancock speculeerde zelfs dat de Sumeriërs deze structuren duizenden jaren later nog steeds zouden kunnen hebben gerespecteerd. Het is makkelijk om hierdoor meegesleept te worden, want het klinkt ongelooflijk spannend. Maar we weten allemaal dat spanning soms ten koste gaat van de feiten.
De traditionele theorie van een opzettelijke begraving van Göbeklitepe na gebruik wordt nu door sommige archeologen betwist; natuurlijke aardverschuivingen worden als een waarschijnlijkere verklaring gezien.
Voordat we dieper in de tablet duiken, is het goed om te weten dat ook de theorieën over Göbeklitepe zelf in beweging zijn. Jarenlang dachten veel archeologen, waaronder ontdekker Klaus Schmidt, dat de cirkelvormige structuren van Göbeklitepe, met hun indrukwekkende T-vormige zuilen, opzettelijk werden bedekt. Na zo’n 500 jaar gebruik zouden ze één voor één zorgvuldig zijn begraven onder een laag aarde, waarbij de zuilen onbeschadigd bleven. Dat vroeg om behoorlijk wat ingenieurskennis!
Maar de laatste paar jaar begint die theorie te wankelen. Sommige experts geloven nu dat de structuren niet met opzet werden afgedekt, maar dat natuurlijke aardverschuivingen de boosdoener waren. De bouwwerken lagen al deels ondergronds en waren gebouwd op een lichte helling. Recent onderzoek naar de vullingen van de omwallingen wijst in die richting. Natuurlijk klinkt het idee van een mysterieuze, opzettelijke begrafenis veel spannender dan een simpele aardverschuiving, maar archeologie gaat over bewijs, niet over mystiek. De discussie is nog niet gesloten; beide kanten zoeken nog naar definitieve bewijzen.
De Sumerische tablet, geanalyseerd door experts en de oorspronkelijke tekenaar uit 1972, toont waarschijnlijk twee figuren op gebogen stoelen voor een apparaat met ovale elementen, mogelijk gerelateerd aan weefactiviteiten, en geen T-vormige zuilen.
En nu de kern van het verhaal: de Sumerische tablet. We hebben het hier over een fragment van een cilinderafdruk, een soort zegel. De digitale bibliotheek van spijkerschriftteksten biedt ons een gescande zwart-witfoto en wat basisinformatie. Maar foto’s kunnen misleidend zijn, zeker als ze beschadigd zijn.
Wat Hancock deed, was de afbeelding draaien en zeggen: “Kijk, zie je die T-vormige zuilen en die cirkelvormige omwalling van Göbeklitepe?” En eerlijk is eerlijk, als je ‘m ondersteboven bekijkt, met een beetje fantasie, zou je het zomaar kunnen zien. Maar dan komt de realiteit om de hoek kijken. Archeologen maken niet voor niets nog steeds gedetailleerde tekeningen van artefacten. Foto’s, met hun lichtinval en hoeken, kunnen details verbergen.
Oliver Dietrich van het Tepe Telegrams-blog wees op het werk van een archeoloog die het artefact al in 1972 tekende en publiceerde. Die tekening, vergezeld van de foto, gaf een heel andere verklaring. Het toont twee figuren die op gebogen stoelen zitten voor een apparaat met twee vierkante steunen en een langwerpig ovaal element. Als het zegel minder beschadigd was geweest, zouden we waarschijnlijk mensen zien die de ovale elementen aanraken.
En wat bleek? Experts, waaronder de persoon die het object in de jaren ’70 ontdekte en documenteerde en specialist was in Sumerische cilinderzegels, interpreteerden de iconografie heel anders. Ze vonden vergelijkbare afbeeldingen op andere zegels. Daarop zagen we ook figuren die mogelijk met weefactiviteiten bezig waren, waarbij het ovaal simpelweg een garenklos kon zijn. Niemand, behalve Hancock, had dit ooit in verband gebracht met Göbeklitepe. Het menselijk brein is nu eenmaal geneigd dingen te interpreteren op basis van wat het wil zien, of wat al bekend is.
Er is geen verder archeologisch bewijs uit Mesopotamië dat een verband legt met de pre-keramische neolithische architectuur van Zuidoost-Anatolië, noch dat de Sumeriërs Göbeklitepe kenden of respecteerden.
Denk er eens over na: de cirkelvormige omwallingen van Göbeklitepe werden ongeveer 10.000 jaar geleden bedekt. Dat weten we zeker, dankzij uitvoerig archeologisch onderzoek en koolstofdatering. Na de pre-keramische neolithische periode, dus de 4.000 tot 5.000 jaar die volgden, vinden we in de kunst van geen enkele cultuur of beschaving in Anatolië – inclusief Neolithische en Chalcolithische nederzettingen – afbeeldingen van ronde muren of T-vormige zuilen. Geen enkele!
De gedachte dat een zwaar verweerd en onvolledig Sumerisch cilinderzegel plotseling een dergelijke afbeelding zou bevatten, is op zijn zachtst gezegd ongeloofwaardig. Bovendien is er geen enkel ander archeologisch bewijs uit het oude Mesopotamië dat verwijst naar of de pre-keramische neolithische architectuur van Zuidoost-Anatolië, zoals Göbeklitepe, afbeeldt. Een enkele, dubieuze tablet kan dus nooit betrouwbaar bewijs zijn dat de Sumeriërs Göbeklitepe kenden of respecteerden.
Logica en grondig onderzoek leiden ons bijna onvermijdelijk tot de conclusie dat we hier niet naar een Sumerische weergave van Göbeklitepe kijken. Het is van cruciaal belang om artefacten objectief en logisch te interpreteren, gebaseerd op gedegen onderzoek, in plaats van te zwichten voor sensationele of overhaaste conclusies. Fascinerend? Zeker. Maar is het archeologisch verantwoord? De wetenschap zegt met grote zekerheid: nee.
—
Veelgestelde Vragen
1. Wat beweerde Graham Hancock precies over de Sumerische tablet?
Hancock publiceerde in 2016 een artikel waarin hij beweerde dat een Sumerische tablet uit circa 3500 v.Chr. een afbeelding van Göbeklitepe bevatte. Dit zou betekenen dat de kennis over deze 12.000 jaar oude site duizenden jaren later nog bestond.
2. Wat toont de Sumerische tablet volgens archeologische experts dan wel?
Volgens de analyse van experts en de oorspronkelijke tekenaar uit 1972 toont de tablet waarschijnlijk twee figuren zittend op gebogen stoelen, voor een apparaat met ovale elementen. Dit wordt geïnterpreteerd als een mogelijke weefactiviteit, en niet als de T-vormige zuilen van Göbeklitepe.
3. Is er ander bewijs dat de Sumeriërs Göbeklitepe kenden of respecteerden?
Nee, er is geen ander archeologisch bewijs gevonden in Mesopotamië dat verwijst naar of de pre-keramische neolithische architectuur van Zuidoost-Anatolië, zoals Göbeklitepe, afbeeldt. De claim over de tablet staat geïsoleerd en wordt door experts niet ondersteund.
